zagadnienia

Abstrakcja

proces tworzenia pojęć; wychodzenie od rzeczy jednostkowych (najczęściej konkretnych), aby dojść do pojęcia bardziej ogólnego poprzez stwierdzanie tego, co dla tych rzeczy wspólne; od szczegółu do ogółu poprzez szukanie podobieństw

Aksjomat

zdania przyjmowane za prawdziwe, których nie dowodzi się w obrębie danej teorii

Algorytm

skończony ciąg jasno zdefiniowanych czynności, koniecznych do wykonania pewnego rodzaju zadań

Alternatywa

relacja logiczna między zdaniami, w której prawdziwość co najmniej jednego z nich wystarcza do prawdziwości całości

Analiza/Analityczny

rozkład na czynniki, w znaczeniu materialnym jak i niematerialnym; wyodrębnienie cech/właściwości/składników badanego przedmiotu lub zjawiska

Dedukcja

Dedukcja ma charakter logicznie niezawodny: jeśli przesłanki są prawdziwe i rozumowanie poprawne, wniosek musi być prawdziwy

Definicja projektująca

Definicja ustalająca znaczenie jakiegoś słowa na przyszłość, ustanawia regułę znaczeniową co do tego, jakie danemu wyrażeniu ma być w przyszłości przypisane znaczenie czyli "przez kapitał społeczny rozumiem..."

Definicja sprawozdawcza

To definicja, która wskazuje, jakie znaczenie ma czy też miał kiedyś definiowany wyraz w pewnym języku "Demokracja oznacza..."

Definicja operacyjna

rodzaj definicji redukcyjnej wskazującej operacje (czynności) jakie należy wykonać aby stwierdzić, czy przedmiot ma definiowaną cechę; definicja operacyjna może wskazywać metodę pomiaru

definicja ostensywna

inaczej definicja deiktyczna; definicja przez wskazanie

Demarkacja wiedzy

rozróżnienie nauki od innych dziedzin działalności ludzkiej

Desygnat

każdy konkretny obiekt pasujący do nazwy; każda rzecz oznaczana przez dany znak/wyraz/wyrażenie/pojęcie

Determinizm

koncepcja filozoficzna, według której wszystkie zdarzenia w ramach przyjętych paradygmatów są połączone związkiem przyczynowo skutkowym; każde zdarzenie i stan jest zdeterminowane przez swoje uprzednio istniejące przyczyny

Dowodzenie

proces myślowy polegający na rozwiązywaniu zadania, które domaga się, by pewne zdanie zawarte w samym zadaniu wywnioskować ze zdań innych, już uprzednio uznanych

Eklektyzm

łączenie różnych teorii, pojęć, koncepcji i tez w jedną całość

Eksperyment

metoda badawcza polegająca na celowym wywoływaniu jakiegoś zjawiska (kształtowaniu jego natężenia lub częstości) za pośrednictwem manipulowania jego przypuszczalnymi przyczynami w warunkach dobrze kontrolowanych przez badaczy

Eksperyment myślowy

użycie hipotetycznego scenariusza w celu ułatwienia zrozumienia pewnych rzeczy, zjawisk

Eksplanacja

procedura wyjaśniania zjawiska poprzez wskazanie praw, mechanizmów lub warunków, z których ono wynika.

Eksplanandum/eksplikandum

zdanie opisujące fenomen, który podlega wyjaśnieniu

Eksplanans/eksplikans

zdanie wyjaśniające opisywany fenomen

Empatia

metoda rozumienia polegająca na rekonstrukcji subiektywnych stanów psychicznych innych podmiotów

Empiryzm

pogląd głoszący, że poznanie ludzkie opiera się wyłącznie na doświadczeniu zmysłowym

Epistemologia

dział filozofii, zajmujący się relacjami między poznawaniem, poznaniem a rzeczywistością

Falsyfikacja

procedura metodologiczna mająca na celu wykazanie fałszywości twierdzenia, hipotezy lub teorii, prowadząca do ich obalenia

falsyfikowalność

cecha hipotezy, teorii lub twierdzenia, która pozwala na jej obalenie, czyli wykazanie jej fałszywości poprzez obserwację lub eksperyment

Generalizacja

wnioskowanie, że wyniki dla danej próbki odnoszą się do większej populacji

Gestalt

psychologia postaci; kierunek w psychologii przyjmujący, że przedmiotem percepcji są pewne całości, które są czymś więcej niż prostą sumą swoich elementów

Grupa eksperymentalna

grupa obiektów, na której odbywa się manipulacja eksperymentalna

Grupa kontrolna

grupa obiektów, którą w ramach wykonywanego eksperymentu nie poddaje się żadnym manipulacjom eksperymentalnym, tylko pozostawia w stanie naturalnym

Hipoteza

zdanie, które podlega konfirmacji lub falsyfikacji; stwierdza spodziewaną relację między jakimiś zjawiskami; propozycja twierdzenia naukowego, które zakłada możliwą lub oczekiwaną w danym kontekście sytuacyjnym naturę związku

Holizm

pogląd, według którego wszelkie zjawiska tworzą układy całościowe, podlegające jakimś prawidłowościom, których nie można wywnioskować na podstawie wiedzy o prawidłowościach rządzących ich składnikami

Idiografizm

teoria w metodologii humanistycznej, której celem badań naukowych jest ustalenie, opis i interpretacja konkretnych, jednostkowych faktów

Imię własne

Wyrażenie, które ma za zadanie oznaczać jakieś indywiduum w celu wyróżnienia go spośród innych obiektów. Nazwa oznaczająca jeden, indywidualny obiekt

Implikacja

Implikacja metodologiczna oznacza relację warunkową między twierdzeniami: przyjęcie jednego pociąga za sobą konsekwencje empiryczne lub teoretyczne, które muszą zostać sprawdzone.

Indeterminizm

koncepcja filozoficzna, która zakłada, że związek między przyczyną a skutkiem w przyrodzie nie jest ścisły; dopuszcza istnienie przypadku

indicatum

zjawisko, o którego wystąpieniu chcemy wnioskować

Indukcja

wnioskowanie o prawdziwości wniosków z prawdziwości następstw (przesłanek); w odróżnieniu od rozumowania dedukcyjnego indukcja stanowi rozumowanie zawodne, to znaczy takie, w którym prawdziwość przesłanek nie gwarantuje pewności wniosku

Indywidualizm metodologiczny

stanowisko w epistemologii i metodologii nauk, zgodnie z którym istnieją tylko byty jednostkowe

Intersubiektywność

cecha wiedzy (poznania) polegająca na tym, że jest ona dostępna więcej niż jednemu podmiotowi poznającemu i w tym sensie wykracza poza przeżycia czy doznania danej jednostki;

Irracjonalizm

pogląd filozoficzny głoszący, że rzeczywistości nie da się poznać w racjonalny sposób, przypisując przy tym najwyższą wartość pozarozumowym środkom poznawczym

Kanony Milla

zestaw zasad służących jako narzędzia do wyciągania wniosków przy badaniu zjawisk przyczynowych

Kanon jedynej zgodności

Jeżeli w przypadku wszystkich badanych zjawisk występuje tylko jedna wspólna okoliczność (podczas gdy inne się zmieniają), to możemy wnioskować, że ta jedyna okoliczność jest przyczyną lub warunkiem koniecznym tego zjawiska

Kanon jedynej różnicy

prowadzi zwykle do wykrycia przyczyny (lub jej niezbędnego składnika), bez której dane zjawisko nie może się pojawić; gdy wnioskujemy na podstawie kanonu jednej różnicy, to wyszukujemy wśród zaobserwowanych okoliczności

Kanon połączonej metody zgodności i różnicy

jeśli w zdarzeniu X, po A zawsze występuje B, to w przypadku braku A nie wystąpi B

Kanon zmian towarzyszących

stosuje się go wtedy, gdy usiłuje się wykryć przyczyny zmian jakiegoś czynnika; obserwuje się okoliczności, w których czynnik ulega zmianie; jeżeli okaże się, że jedna z tych okoliczności zmienia się wtedy, gdy badany czynnik ulega zmianie,

Kanon reszt

jest to wnioskowanie, przebiegające według schematu: obserwujemy jakieś występujące razem i podobne sobie zjawiska Z1, Z2, Z3,..., Zn, i towarzyszące im zjawiska (jako skutki) S1, S2, S3, ..., Sn; usiłujemy dociec, które z obserwowanych zjawisk jest

Konceptualizacja problemu

procedura, której celem jest precyzyjne zdefiniowanie problemu badawczego, pojęć i wskaźników wykorzystanych do jego opisu oraz ustalenie metod, technik i narzędzi, za pomocą których zostanie zrealizowane badanie

Konstruktywizm

wiedza efektem aktywnego procesu interpretacji rzeczywistości i nadawania jej znaczeń przez podmiot, zarówno w oparciu o własne struktury poznawcze, jak i interakcje społeczne i kulturowe

Kumulatywizm

pogląd w filozofii nauki głoszący, że każde nowe odkrycie jest tylko wzbogaceniem istniejących już teoril

Metafizyka

jedna z podstawowych dyscyplin filozoficznych, badająca najogólniejsze własności bytu; dziedzina wiedzy ukonstytuowana przez Arystotelesa, rozważająca byt jako byt oraz jego istotne własności i ostateczne przyczyny

Metafora

środek stylistyczny, w którym obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą składniowo zestawione, tworząc związek o innym znaczeniu niż dosłowny sens wyrazów

Metajęzyk

dowolny język służący do opisu innego języka

Mistycyzm

wieloznaczny termin opisujący doświadczenie religijne, polegające na bezpośredniej, czyli niezależnej od rytuałów i obrzędów, relacji człowieka z rzeczywistością pozamaterialną czy pozazmysłową

Model

system założeń, pojęć i zależności między nimi; pozwala opisać w przybliżony sposób jakiś aspekt rzeczywistości

Nazwa ogólna

nazwa, która ma więcej niż jeden desygnat

Neopozytywizm

jest kontynuacją empiryzmu, wzbogaconą rozwojem logiki matematycznej oraz fizyki początków XX wieku

Nomotetyzm

poszukiwanie ogólnych, uniwersalnych (tzn. ahistorycznych) praw rządzących społecznym funkcjonowaniem jednostek

Okres warunkowy

inaczej implikacja (konsekwencja, następstwo)

Ontologia

dział filozofii starający się badać strukturę rzeczywistości i zajmujący się problematyką związaną z pojęciami bytu, istoty, istnienia i jego sposobów, przedmiotu i jego własności, przyczynowości, czasu, przestrzeni, konieczności i możliwości

Operacjonalizacja pojęć

znajdowanie empirycznych wskaźników pojęć

Orientacja teoretyczna

wyjaśnianie jaki model naukowy jest używany jako podstawa pracy naukowca

Paradygmat

zbiór pojęć i teorii tworzących podstawy danej nauki

Podmiot poznania

byt, który poznaje, czyli obserwuje to, co dzieje się wokół niego

Przedmiot poznania

to, co jest poznawane przez podmiot, poznający potencjalny falsyfikator; potencjalne wydarzenie czy warunki, które mogą (pozwalają, w przypadku bycia prawdziwymi) sfalsyfikować teorię naukową

Prawo nauki

stała relacja między własnościami rzeczy lub zdarzeniami; zależność funkcyjna między parametrami ciała lub układu materialnego

Problem

odzwierciedlenie braków w danej nauce; može to być brak odpowiedzi naukowych na pytania wynikające z aktualnego stanu wiedzy; mogą to być także błędy w odpowiedziach, pojęciach, opisach, wyjaśnieniach czy teoriach naukowych

Psychologizm

określenie dla poglądów w różnych dziedzinach wiedzy zakładające, że czynniki psychologiczne mają determinujący i najważniejszy charakter danego zjawiska

Racjonalizm

stanowisko filozoficzne, akcentujące rolę rozumu i rozumowań apriorycznych w zdobywaniu wiedzy

Redukcjonizm

stanowisko przyjmujące, że możliwe i właściwe jest wyjaśnienie i opis własności złożonego układu, poprzez opis i wyjaśnienie zachowania jego części

Rozumienie

osoba X rozumie przedmiot Y, gdy zna sens przedmiotu Y

Rozumowanie okrężne (cyrkularne)

próba poparcia twierdzenia poprzez powtórne sformułowanie go w inny sposób lub przy użyciu innych pojęć o tej samej treści

Sceptycyzm

postawa przyjmowana przez większość społeczności naukowej; polega na uznawaniu za wiarygodne tylko tych teorii i wyników badań, które spełniają elementarne zasady metody naukowej i w takich samych warunkach dają ten sam wynik

Socjologizm

teoria, według której socjologia jest nauką zdolną do samodzielnego wyjaśniania faktów społecznych, a nawet będąca w stanie rozwiązać wszelkie problemy filozoficzne i moralne

Struktura

rozmieszczenie elementów składowych danego układu i zespół relacji (wzajemnych powiązań) między tymi elementami, charakterystyczny dla tego układu; sposób w jaki części jakiejkolwiek całości są powiązane ze sobą struktura jest tym,

Sylogizm

wnioskowanie o dwóch przesłankach; przy czym obie przesłanki zawierają wspólny element, a każdy element wniosku zawarty jest w dokładnie jednej przesłance

System

obiekt fizyczny lub abstrakcyjny, w którym można wyodrębnić zespół lub zespoły elementów wzajemnie powiązanych w układy oraz realizujących jako całość funkcję nadrzędną lub zbiór takich funkcji

Tautologia

wyrażenie, które jest prawdziwe na mocy swojej formy (budowy) które jest prawdziwe w każdej niepustej dziedzinie zdanie zawsze prawdziwe

Teoria

system pojęć, definicji, aksjomatów i twierdzeń, ustalających relacje między tymi pojęciami i aksjomatami, tworzący spójny system pojęciowy, opisujący jakąś wybraną dziedzinę fizyczną lub abstrakcyjną

Twierdzenie a priori

twierdzenie niepoprzedzone doświadczeniem zmysłowym

Twierdzenie a posteriori

twierdzenie powstałe wskutek doświadczenia zmysłowego (percepcji)

Typ idealny

pewien abstrakcyjny model składający się z cech istotnych danego zjawiska społecznego, jednak w czystej postaci nie występujący w rzeczywistości;

Typologia

nauka o typach oraz zabieg systematyzujący; polega na wyróżnianiu w obrębie danego zbioru przedmiotów jednego lub więcej typów,

Uzasadnienie

zbiór racji bądź przekonań wspierających dany pogląd

Wartość autoteliczna

wartość sama w sobie, zajmująca najważniejsze miejsce w hierarchii wartości; realizacja tych wartości jest dobrem samym w sobie

Wartości instrumentalne

wartości służące realizacji innych wartości i celów

Warunek niezbędny

jest to wniosek wypływający z pewnego faktu; konieczny do spełnienia jakiegoś twierdzenia/sytuacji/prawa

Warunek wystarczający

każdy warunek, z którego dany fakt wynika; jeżeli warunek wystarczający zachodzi (wystarczy, by zachodził), wówczas zachodzi dany fakt

Weryfikacja

sprawdzenie; działanie zmierzające do rozstrzygnięcia prawdziwości

Wnioskowanie redukcyjne

jest to rozumowanie nie niezawodne; możliwa jest bowiem sytuacja, że prawdziwe następstwo prowadzi do fałszywej racji; jest to wnioskowanie uprawdopodobniające i aby wnioskować za pomocą redukcji należy być przekonanym, że inne racje są mało prawdopodobne

Wskaźnik

zdanie syntetyczne (czyli może być nieprawdziwe) stwierdzające zależność między dwoma zjawiskami; na jego podstawie można wnioskować o występowaniu jakiegoś zjawiska

Wyjaśnianie

jest zadaniem myślowym, które polega na wskazaniu racji dla stwierdzonego przez nas zdania; wyjaśnienie polega na odpowiedzi na pytanie "dlaczego jest tak jak stwierdziliśmy?"

Zależność

związek zachodzący między rzeczami lub zjawiskami

Zdanie analityczne

zdanie, którego prawdziwość gwarantują konwencje terminologiczne (a więc prawdziwe a priori, nie wymagające uzasadnienia przez doświadczenie); zdania takiego nie można odrzucić, nie naruszając reguł znaczeniowych języka, w którym jest ono sformułowane

Zdania syntetyczne

zdania uznawane za prawdziwe na podstawie doświadczenia; bezpośrednio jak zdania obserwacyjne, sprawozdawcze; pośrednio jak prawa i hipotezy, uzasadnione za pomocą zdań obserwacyjnych

Zmienna

własność jakiegoś obiektu przyjmująca minimum 2 różne wartości

Zmienna niezależna

zmienna w eksperymencie, która podlega manipulacji

Związek przyczynowy

związek pomiędzy dwoma stanami rzeczy w świecie zewnętrznym, w których jeden to przyczyna, a drugi to skutek

zmienna zależna

Czynnik, którego wartość zmienia się pod wpływem zmiennej niezależnej

potencjalny falsyfikator

zdanie, potencjalne wydarzenie, warunki, które mogą (pozwalają, w przypadku bycia prawdziwymi) sfalsyfikować teorię naukową