Pojęcia

Teocentryzm

Pogląd uznający Boga za przyczynę, ośrodek i cel wszystkiego, co istnieje. To najważniejsza cecha światopoglądu średniowiecznego.

Uniwersalizm:

ednolitość kultury średniowiecznej w Europie. Wspólny język (łacina), wspólna religia (chrześcijaństwo) i wspólna hierarchia władzy.

Scholastyka

Metoda nauczania i filozofii polegająca na rozumowym uzasadnianiu dogmatów religijnych. Opierała się na logicznym wywodzie i autorytecie (głównie Biblii i Arystotelesa).

Dualizm

Przekonanie o istnieniu dwóch przeciwstawnych sił, np. dobra i zła, duszy i ciała, nieba i piekła, które nieustannie ze sobą walczą.

Memento mori

(łac. "pamiętaj o śmierci") Hasło przypominające o kruchości życia i konieczności przygotowania się na spotkanie z Bogiem.

Danse macabre

(taniec śmierci) Alegoryczny motyw przedstawiający śmierć zapraszającą do tańca ludzi wszystkich stanów. Podkreśla egalitaryzm śmierci (równość wszystkich wobec niej

Ars bene moriendi

(sztuka dobrego umierania) Średniowieczny motyw literacki i plastyczny pouczający, jak godnie przygotować się do śmierci (przykładem jest św. Aleksy lub Roland).

Historiografia

Dział piśmiennictwa zajmujący się opisywaniem dziejów (kroniki, roczniki, żywoty). Jej celem była często edukacja i pochwała władców.

Chansons de geste:

(pieśni o czynach) Poematy epickie o przygodach legendarnych bohaterów i rycerzy (np. Pieśń o Rolandzie).

Romans

Gatunek opowiadający o niezwykłych przygodach i miłości rycerza oraz damy (np. Dzieje Tristana i Izoldy).

Literatura parenetyczna

Literatura o charakterze pouczającym, której celem jest propagowanie konkretnych wzorców osobowych (rycerza, władcy, świętego).

Dramat liturgiczny

Najwcześniejsza forma dramatu, ściśle związana z obrzędami religijnymi (np. odgrywanie nawiedzenia grobu Pańskiego w Wielkanoc).

Misterium

Wielkie widowisko religijne przedstawiające sceny z Biblii (np. narodziny lub mękę Jezusa).

Moralitet

Gatunek dramatyczny, w którym bohater (często Everyman – Każdy) wybiera między dobrem a złem. Występują tu pojęcia abstrakcyjne (np. Wiara, Rozpacz).

Psychomachia

Motyw walki o duszę ludzką, toczonej przez siły dobra (anioły) i zła (diabły).

Deesis

Motyw ikonograficzny przedstawiający Chrystusa Pantokratora (jako sędziego), a obok niego modlących się za ludzkość Maryję i Jana Chrzciciela.

Plankt

Utwór poetycki wyrażający głęboką skargę i ból (często Matki Boskiej pod krzyżem – np. Lament świętokrzyski).

Tryptyk

Rodzaj ołtarza składający się z części środkowej i dwóch bocznych skrzydeł (częsty w gotyku).

Pieta

Przedstawienie rzeźbiarskie lub malarskie Maryi trzymającej na kolanach martwe ciało syna.

Etos

Zbiór wartości, norm i wzorów postępowania przyjętych w danej grupie społecznej (np. etos rycerski).

Zabytek języka

Tekst, który jest cennym źródłem wiedzy o dawnym stanie języka (np. Kazania świętokrzyskie, Bulla gnieźnieńska).