Moja lekcja

visual

wzrokowy

auditory

słuchowy

gustatory

smakowy

olfactory

węchowy

tactile

dotyk

mobility aid

coś do pomocy w poruszaniu sie

conditioned to

learned or been influenced over time to think, act, or expect a certain way

malignant

złośliwy (np. tumor)

intrinsically motivated

wewnętrznie zmotywowany

relapse

nawrót

remission

odpuszczać (w sensie choroba)

vague dreams

niejasne sny (dziwne)

latent dreams

nieświadome marzenia senne (pragnienia)

lucid dreams

świadome sny

vivid dreams

żywe sny

yield a score

dać wynik

evoke

przywołać (np. wspomnienia)

impairs

upośledza

slurred speech

niewyraźna mowa

elicit

wywołać

disregard

lekceważyć

malleable

podatny

placental barrier

bariera łożyskowa w mózgu

brain imaging

obrazowanie mózgu

transduce

przekształcać/przenosić

cease to

przestać

utter

wypowiadać

sleeping brain

śpiący mózg

weaned

odstawiony od piersi

vicarious learning

uczenie się zastępcze

holophrasing

use of a single word to express a complete, complex thought

telegraphic speech

mowa telegraficzna, bez gramatyki

amygdala

ciało migdałowate, limbic system, fight or flight, emotional memory

hypothalamus

podwzgórze, control our body, homeostaza, day night system

cerebellum

móżdżek

medulla oblongata

rdzeń przedłożony

disequilibrium

nierównowaga

visual acuity

ostrość wzroku

nearsightedness

krótkowzroczność

pupillary response

reakcja źrenic

distance vision

widzenie na odległość

locomotor development

rozwój ruchowy

simple / involuntary reflexes

proste / mimowolne odruchy

sucking reflex

odruch ssania

rooting reflex

odruch szukania

postural reflexes

odruchy postawne

cognitive development

rozwój poznawczy

Zone of Proximal Development (ZPD)

strefa najbliższego rozwoju

schema / schemata

schemat / schematy (poznawcze)

assimilation

asymilacja

accommodation

akomodacja

sensorimotor stage

stadium sensomotoryczne

pre-operational stage

stadium przedoperacyjne

concrete operational stage

stadium operacji konkretnych

formal operational stage

stadium operacji formalnych

animism / animistic thinking

animizm (nadawanie przedmiotom cech ludzkich)

artificialism

artyficjalizm

egocentrism

egocentryzm

conservation

stałość (np. masy, objętości)

object permanence

stałość obiektu

Language Acquisition Device (LAD)

mechanizm przyswajania języka (Chomsky)

inborn / hard-wired

wrodzony

mimic / imitate

naśladować

critical period

okres krytyczny

cooing

głużenie

babbling

gaworzenie

utterance

wypowiedź

vocabulary spurt / expand

skokowy przyrost słownictwa

habituation

habituacja (przywykanie do bodźca)

classical conditioning

warunkowanie klasyczne

operant conditioning

warunkowanie sprawcze

unconditioned / conditioned stimulus

bodziec bezwarunkowy / warunkowy

unconditioned / conditioned response

reakcja bezwarunkowa / warunkowa

positive / negative reinforcement

wzmocnienie pozytywne / negatywne

positive / negative punishment

kara pozytywna / negatywna

extinction

wygaszanie

spontaneous recovery

spontaniczne odnowienie

stimulus generalisation

generalizacja bodźca

schedule of reinforcement

harmonogram wzmocnień (np. fixed-ratio - stałych proporcji, variable-interval - zmiennych odstępów czasowych)

elicit / evoke

wywołać (np. reakcję)

mould / shape

kształtować (np. zachowanie)

cease / terminate

ustać, przerwać

linguistic

językowa

logical-mathematical

logiczno-matematyczna

spatial

przestrzenna

interpersonal / intrapersonal

interpersonalna / intrapersonalna

body-kinesthetic

cielesno-kinestetyczna

musical

muzyczna

fluid vs. crystallised intelligence

inteligencja płynna vs. skrystalizowana

fixed vs. malleable

stała vs. plastyczna (zmienna)

hereditary vs. environmental

dziedziczna vs. środowiskowa

mental age (MA)

wiek umysłowy

chronological age (CA)

wiek metrykalny

intelligence quotient (IQ)

iloraz inteligencji

administer a test

przeprowadzić test

yield a score

dać wynik

bias

błąd / uprzedzenie (w testach)

encoding

kodowanie

storage / retain

przechowywanie / zatrzymywać

retrieval / retrieve

wydobywanie / przywoływać

maintenance

podtrzymywanie

displacement

wypieranie informacji

repression

wyparcie

echoic memory

pamięć echoiczna (słuchowa)

iconic memory

pamięć ikoniczna (wzrokowa)

implicit / explicit memory

pamięć utajona / jawna

episodic / semantic memory

pamięć epizodyczna / semantyczna

procedural / declarative memory

pamięć proceduralna / deklaratywna

flashbulb memory

pamięć fleszowa (np. z momentu traumy)

hyperthymesia

hipertymezja (doskonała pamięć autobiograficzna)

chunking

grupowanie (informacji)

rote rehearsal

pamięciowe powtarzanie (wkuwanie)

visuo-spatial sketchpad

szkicownik wzrokowo-przestrzenny

phonetic loop

pętla fonologiczna

hippocampus

hipokamp

thalamus

wzgórze

amygdala

ciało migdałowate

frontal lobe

płat czołowy

cerebral cortex

kora mózgowa

basal ganglia / striatum

jądra podstawne / prążkowie

memory lapse / forgetfulness

luka w pamięci / zapominanie

mild cognitive impairment (MCI)

łagodne zaburzenia poznawcze

dementia

demencja

retrograde amnesia

amnezja wsteczna

anterograde amnesia

amnezja następcza

childhood / infantile amnesia

amnezja dziecięca

multiple sclerosis

stwardnienie rozsiane

schizophrenia

schizofrenia

dissociative identity disorder

zaburzenie dysocjacyjne tożsamości

psychosis / psychotic

psychoza / psychotyczny

delusions

urojenia

hallucinations

halucynacje

lose touch with reality

stracić kontakt z rzeczywistością

sensationalism / melodramatic headlines

pogoń za sensacją / przesadzone nagłówki prasowe

perpetuate

utrwalać (np. mity)

trait theory

teoria cech

social cognition

poznanie społeczne

humanism

humanizm

introversion / extroversion

introwersja / ekstrawersja

neuroticism

neurotyczność

agreeableness

ugodowość

conscientiousness

sumienność

openness to experience

otwartość na doświadczenia

hierarchy of needs

hierarchia potrzeb (Maslow)

nomothetic / idiographic approach

podejście nomotetyczne / idiograficzne

pleasure principle

zasada przyjemności

reality principle

zasada rzeczywistości

oral / anal / phallic / latency / genital stage

stadia rozwoju wg Freuda

Oedipus / Electra complex

kompleks Edypa / Elektry

fixation

fiksacja

self-efficacy (bandura)

poczucie własnej skuteczności

observational learning (bandura)

uczenie się przez obserwację

vicarious reinforcement (bandura)

wzmocnienie zastępcze

reciprocal determinism (bandura)

wzajemny determinizm

forming first impressions

tworzenie pierwszego wrażenia

preconceived ideas

z góry przyjęte założenia

self-fulfilling prophecy

samospełniająca się przepowiednia

primacy effect

efekt pierwszeństwa

in-groups / out-groups

grupy własne / obce ("my i oni")

social stigma

piętno społeczne

conformity

konformizm (np. eksperymenty Ascha)

sexism

seksizm

ageism

dyskryminacja ze względu na wiek

racism

rasizm

ableism

dyskryminacja osób z niepełnosprawnościami

classism

dyskryminacja klasowa

sizeism

dyskryminacja ze względu na rozmiar ciała

substance abuse

nadużywanie substancji

dependency

uzależnienie (zależność)

tolerance symptoms

objawy tolerancji

withdrawal symptoms

objawy odstawienne

relapse

nawrót

abstinence

abstynencja

craving

głód (narkotykowy/alkoholowy)

salience

tu: centralne znaczenie nałogu w życiu

myalgia

bóle mięśniowe

lacrimation

łzawienie

rhinorrhea

katar

pupillary dilation

rozszerzenie źrenic

hyperalgesia

przeczulica bólowa

to go cold turkey

gwałtownie odstawić substancję

kick the habit

rzucić nałóg

chasing the dragon

palić heroinę

monkey on my back

ciężki nałóg, z którym ktoś się boryka

fall off the wagon

wrócić do nałogu (złamać abstynencję)

jonesing for

mieć silną ochotę na coś, głód

OD (overdose)

przedawkować

virtual relationships

wirtualne relacje

cyberbullying

cyberprzemoc

harassment

nękanie

blackmail

szantaż

malicious gossip

złośliwe plotki

slander

oszczerstwo

unmoderated chat rooms

niemoderowane pokoje rozmów

truant

wagarować

paranormal phenomena / anomalous events

zjawiska paranormalne / anomalie

ESP (extrasensory perception)

postrzeganie pozazmysłowe

telepathy

telepatia

OBE (out-of-body experience)

doświadczenie poza ciałem

PK (psychokinesis) / telekinesis

psychokineza / telekineza

levitation

lewitacja

blind testing

ślepa próba

meticulous methods

drobiazgowe metody

bias

błąd poznawczy

cornea

rogówka

iris

tęczówka

pupil

źrenica

lens

soczewka

retina

siatkówka

macula / fovea

plamka żółta / dołek środkowy (miejsce najostrzejszego widzenia)

optic nerve

nerw wzrokowy

sclera

twardówka

photoreceptors (rods and cones)

fotoreceptory (pręciki i czopki)

blind spot

plamka ślepa (miejsce wyjścia nerwu wzrokowego, pozbawione fotoreceptorów)

outer / middle / inner ear

ucho zewnętrzne / środkowe / wewnętrzne

pinna (auricle)

małżowina uszna

ear canal (auditory canal)

kanał słuchowy

eardrum (tympanic membrane)

błona bębenkowa

ossicles

kosteczki słuchowe (ogólnie)

malleus

młoteczek

incus

kowadełko

stapes

strzemiączko

auditory nerve

nerw słuchowy

semicircular canals

kanały półkoliste (odpowiedzialne za zmysł równowagi)

Eustachian tube

trąbka Eustachiusza

Cerebral cortex (kora mózgowa)

Zewnętrzna warstwa mózgu. Odpowiada za wyższe procesy poznawcze (higher cognitive functions), świadomość, język i percepcję

Frontal lobe (płat czołowy)

Centrum funkcji wykonawczych (executive functions). Odpowiada za planowanie, podejmowanie decyzji,

Parietal lobe (płat ciemieniowy)

Ośrodek przetwarzania informacji czuciowych (somatosensory cortex) dotyk, ból, temperatura) oraz integracji sensoryczno-przestrzennej (orientacja własnego ciała w przestrzeni)

Temporal lobe (płat skroniowy)

Główny ośrodek przetwarzania słuchowego (auditory cortex). Jest kluczowy dla rozumienia mowy (ośrodek Wernickego), rozpoznawania twarzy oraz pamięci deklaratywnej (ze względu na bliskość struktur układu limbicznego)

Occipital lobe (płat potyliczny)

Podstawowe centrum przetwarzania informacji wzrokowych (visual cortex). Obejmuje analizę kształtu, koloru i ruchu

Hippocampus (hipokamp)

Kluczowy dla konsolidacji pamięci (przenoszenia informacji z pamięci krótkotrwałej do długotrwałej) oraz nawigacji przestrzennej. Należy być krytycznym: hipokamp nie "przechowuje" wspomnień, ale jest "katalogiem"

Amygdala (ciało migdałowate)

Często redukowane do "ośrodka strachu", co jest sporym uproszczeniem.

Thalamus (wzgórze)

Główna stacja przekaźnikowa mózgu (relay station). Prawie wszystkie sygnały sensoryczne (z wyjątkiem węchu) przechodzą przez wzgórze przed dotarciem do kory mózgowej

Hypothalamus (podwzgórze)

Centrum dowodzenia homeostazą organizmu. Reguluje podstawowe popędy biologiczne (głód, pragnienie, popęd seksualny), temperaturę ciała oraz steruje układem hormonalnym za pośrednictwem przysadki mózgowej (pituitary gland)

Basal ganglia (jądra podstawne)

Sieć struktur kluczowych dla pamięci proceduralnej (uczenie się nawyków, np. jazdy na rowerze) oraz płynnej inicjacji i kontroli ruchów dobrowolnych

Cerebellum (móżdżek)

Tradycyjnie wiązany wyłącznie z koordynacją ruchową, precyzją i utrzymaniem równowagi. Obecnie solidne badania kliniczne udowadniają, że móżdżek bierze również udział w regulacji funkcji poznawczych (np. uwaga, język) i emocjonalnych

Brainstem (pień mózgu)

Najstarsza ewolucyjnie część mózgu. Składa się z rdzenia przedłużonego (medulla), mostu (pons) i śródmózgowia (midbrain). Odpowiada za absolutnie podstawowe, autonomiczne funkcje życiowe: oddychanie, tętno, ciśnienie krwi oraz cykl snu i czuwania

Iconic memory (pamięć ikoniczna)

krótkotrwała pamięć zmysłowa o charakterze wzrokowym

trwa zaledwie ułamek sekundy.

trwa zaledwie ułamek sekundy.

Echoic memory (pamięć echoiczna)

pamięć słuchowa

pozwala na utrzymanie bodźców dźwiękowych przez około 1 do 2 sekund, co odgrywa kluczową rolę w płynnym przetwarzaniu i rozumieniu mowy.

pozwala na utrzymanie bodźców dźwiękowych przez około 1 do 2 sekund, co odgrywa kluczową rolę w płynnym przetwarzaniu i rozumieniu mowy.

Haptic memory (pamięć haptyczna)

zdolność do zapamiętywania doświadczeń związanych ze zmysłem dotyku, od rozpoznawania tekstur po operowanie przedmiotami

Olfactory memory (pamięć węchowa)

pamięć zapachów.

Gustatory memory (pamięć smakowa)

pamięć smaków, często badana w kontekście awersji smakowej i kształtowania nawyków żywieniowych.

Short-term memory / STM (pamięć krótkotrwała)

odpowiada za przetwarzanie i utrzymywanie niewielkich ilości informacji. Ma ograniczoną pojemność (zazwyczaj od 4 do 9 elementów). Bez powtarzania informacje zanikają w czasie krótszym niż 30 sekund (zwykle 15 20 sekund).

Working memory (pamięć robocza)

aktywny system służący nie tylko do tymczasowego przechowywania, ale przede wszystkim do manipulowania informacjami (np. podczas wykonywania w głowie obliczeń matematycznych lub prowadzenia konwersacji).

Episodic memory (pamięć epizodyczna)

pamięć konkretnych, osobistych doświadczeń i wydarzeń (odnosząca się też do pamięci autobiograficzej). Rejestruje szczegóły sensoryczne oraz kontekst tego, co, gdzie i kiedy się wydarzyło, pozwalając na swego rodzaju "mentalne podróże w czasie".

Procedural memory (pamięć proceduralna)

pamięć umiejętności motorycznych i nawyków percepcyjno-ruchowych (np. jazda na rowerze, pisanie na klawiaturze, uprawianie sportu). Odpowiada za wykonywanie wyuczonych czynności bez konieczności świadomego skupiania się na każdym ruchu.