Moja lekcja

średniowiecze - ramy czasowe

476r.(966r w Polsce) - 1492r.

teocentryzm

swiatopoglad stawiajacy Boga w centrum wszystkiego, cel i sens istnienia

Hierarchiczność

Caly byt jest uporzadkowany na drabinie, jest uporzadkowany

Uniwersalizm

idea jednolitosci epoki średniowiecza przez jezyk, wiare, model panstwa i system edukacji

idea pośrednictwa

oddalone elementy struktury bytu potrzebuja posrednikow do porozumienia

Augustynizm

filozofia, ktora umieszcza Boga w centrum swiata, glosi ze czlowiek jest podzielony na 2 czesci - Bogiem a pokusami ziemskimi

Mistycyzm

filozofia ktora dazy do spotkania sie z bogiem i uznaje cel zycia za bezposrednje doswiadczenje Boga

Tomizm

Nawiązywał do idei Arystotelesa, drabiny bytow oraz istoty ludzkiej jako ciało- materie, I dusze- forme. Boga poznajemy dzieki logice(scholastyce)

Franciszkanizm

filozofia radosnej wiary i chwale Boga za nasze stworzenie. Propaguje zycje z pokorą, w harmoni z natura oraz braterstwo I wspolne zycie, poniewaz wszystko jest stworzeniem Boga

wzorce świetych w sredniowieczu

Świety asceta lub swiety zyjacy wedlug wzorow franciszkanskich

wzorzec rycerza w sredniowieczu

stworzony do walki w imie Boga, wladcy I ojczyzny. Jest gleboko wierzacy, odda swoje zycie w imie Boga lub władcy. Cechuje go odwaga, honor i bogobojnosc

wzorzec wladcy w sredniowieczu

Jest nastepcom Boga na ziemi, ma na celu dobro ojczyzny i poddanych. Ceni honor i wiernosc poddanych, jest madry, rozwazny I sprawiedliwy, ponadto ma kontakt z Bogiem.

Biblia pauperum

ksiegi ubogich, witraze

ad maiorem Dei gloriam

ku wiekszej chwale Bożej, haslo wedlug ktorego uwazano ze celem czlowieka jest zwiekszenie Bożej chwaly. Sztuke I budynki tworzono dla Boga, wiec zachowywani anonimowosc(podpisanie sie to pycha)

roznica miedzy symbolem a alegoria

alegoria ma jedno znaczenie a symbol wiele

apokryf

tekst rozwijajacy watki nieujete w Bibli

hagiografia

biografia swietego

memento mori

pamietaj o smierci, przypomnienie ze kazdy kiedys zginie,

moralitet

ukazuje droge wyboru bohatera miedzy dobrem a zlem, prowadzaca do zbawienia albo potepienia

pieśń o czynach

chanson de geste, przedstawia wzorzec osobowy rycerza oraz jego dokonania i wladcy

lit. parenetyczna

propaguje wzory zachowan

scholastyka

nauka łaczaca rozum I wiare(religie)

danse macabre

taniec smierci, motyw przedstawiajacy smierc jako osobe, ktora pociaga za soba do tanca

vanitas

marnosc, znikomosc i bezwartosciowosc rzeczy I spraw ludzkich ktore jest spowodowane przemijalnoscia zycia

motyw Deesis

jest w Bogurodzicy, przedstawia matke boską wraz z janem chrzcicielem jako posrednikow miedzy ludzmi a Chrystusem ktory stoi po ich srodku

motyw Stabat Mater Dolorosa

motyw Stałej Matki Boleściwej(jest w Lamencie Swietokrzyskim), przedstawia cierpienie Maryi stojacej pod krzyzem, ktora patrzy na smierc Jezusa, jego syna

cynizm

Diogenes z Synopy - prawdziwy cel zycia to cnota, wszystko inne to orzeszkoda, wiec przyjeto ze prawdziwa cnota to doskonala obojetnosc, zyc trzeba wobec natury I ze spoleczenstwo nie istnieje, tylko jednostki

Stoicyzm

Szczescie to madrosc, ktora osiaga sie za pomoca dyscypliny, moralnosci I stanu spokoju, niezaleznie od zewn. warunkow. Emocje I stan zycia trzeba zaakceptowac.

sceptycyzm

Szkola watpienia, opiera sie na zasadzie ze kazdy sad mozna zakwestionowac, uwazali jednak ze trzeba miec jakieś prawdy zyciowe. Nigdy nie mozna twierdzic ze wie sie wszystko o pewnej rzeczy

Epikureizm

Uznaje szczescie i radosc jako najwyzsze dobro I ze zycie szczesliwe to zycie gdzie suma radosci jest wieksza niz suma cierpienia. Powinno sie jednak rozwazac czy to co robimy przyniesie nam wiecej szczescia czy cierpienia. Cnota - narzedzie do kontroli.

Hedonizm

Rozkosz to cel zycia i motyw ludzkiego postepowania

Sokrates

cnota jest najwazniejsza, inaczej jest to odwaga rozum I opanowanie. Byl mistrzem dyskusji I stworzyl slowa: "Wiem, że nic nie wiem".

Platon

dualizm spirytualistyczny, rzeczywistość to odbicie bytow idealnych, lepsza jest dusza bo jest niesmjertelna, jest autorem Państwa oraz tworcom idealizmu

Arystoteles

Idea zlotego srodka, dualizm materialistyczny, byt to materia I forma a szczęście to rozum

mitologia

zbiór mitow danej spolecznosci

mit

opowiesc przekazywana ustnie, majaca wyjasniac niezrozumiale I tajemnicze zjawiska.

archetyp

wzor ludzkich postaw i zachowan w spoleczenstwie

topos

staly motyw

sacrum I profanum

swietosc I zwykłość (3 I 4)

katharsis

oczyszczenie po wzbudzeniu uczuc litosci I trwogi

tragizm

konflikt rownorzednych wartosci

deus ex machina

bog z maszyny, szybkie rozwiazanie problemu przez postac

Renesans okres

europa - xvi wiek - lata 30 xvii wieku. (poczatek w Polsce). Włochy - xiv do xvi wieku

antropocentryzm

czlowiek jest w centrum wszechswiata, jest centrum zainteresowania w nauce, filozofii i sztuce oraz literaturze.

reformacja

ruch na celu majacy zmiane I reforme kosciola - jego praktyk I doktryny

humanizm

filozofia dbajaca o potrzeby, godnosc, szczescie I swobode rozwoju

irenizm

dazy do przywrocenia jednosci miedzy roznymi odlamami wyznaniowymi

luteranizm

zbawienie osiaga sie dzieki łasce I wierze. Zrodlem wiary jest tylko biblia, chwalili tylko Boga.

soli deo Gloria

chwala tylko bogu

Kalwinizm

nazwa pochodzi od Jana Kalwina, wedle ktorego ludzie od chwili urodzenia sa przeznaczeni przez Boga albo na zbawienie albo na potepienie

Arianizm

Podwazal istnienie Trojcy Swietej, glosili cnote, braterstwo, ubóstwo I etyke. Postulowal wyrzeczenie sie majatkow, poniewaz tylko rownosc jest sprawiedliwa oraz. Tylko biblia jest zrodlem religijnosci.

Neoplatonizm

traktuje swiat jako hierarchie bytow ktore wylaniaja sie z absolutelu (bytu doskonalego). Podstawami (hipostazami) sa swiat: ducha, duszy i materii

Erazm z Rotterdamu

przed. filozofii renesansowej, twierdzil ze czlowiek z natury jest dobry, a zlo czyni jedynie z niewiedzy ktora jest najwieksza przeszkoda do szczescia calej ludzkosci. Uwazal ze przed. roznych wyznan chrzescijanskich powinni zyc ze soba w zgodzie

Niccolo Machiavelli

filozof z Florencji, twierdzil ze natura czlowieka jest zla, sklonna do klamstwa I okrucienstwa. Autor slow " Cel uswieca srodki". Uwazal ze wladca powinien rzadzic strachem I jest uprawniony do czynienia zla

tren

w antyku powstawal po smierci wielkiej, slawnej postaci. U kochanowskiego poswiecony byl on jego zmarlej corce.

Fraszka

krotki utwor o zartobliwej tresci.

Wzorce osobowe humanisty renesansie

humanista-wykształcony, tolerancyjny, patriota, umial docenic piekno natury I harmonje

Wzorzec osobowy szlachcica ziemiana w renesansje

gospodarz znajacy posiadlosci, madrze kieruje praca i sluzba. Jest skromny, madry I honorowy. Zyje w harmonii z natur, prowadzi spokojna egzystencje i ma z zycia przyjemnosc

wzorzec osobowy dworzanina

jest wyksztalcony, miluje to co polskie, jest oczytany i orientuje sie w wydarzeniach kulturalnych. Zna sie na fairview i czerpie z zycia szczescie.

Makiawelizm

doktryna polityczna Machiavellego. Maria wartosci dzialan politycznych jest skutecznosc, a wiec dzialania uswiecaja srodki. Polityka jest oddzielona od etyki

Utopia

utwor literacki, przedstawia program idealnego ustroju, zapewniajacy dobrobyt i szczescie

barok ramy epoki

wlochy - polowa xvi wieku do xviii, europa - xvii wiek do xviii

paradoks

sformulowanie wewnetrznie sprzeczne, ale zawierajace jakas prawde

kontrreformacja

ruch w łonie kosciola katolickiego majacy na celu odnowienie I wzmocnienje go po reformacji, zwiqzany z przesladowaniami I wojnami religijnymi

sarmatyzm

ideologia polskiej szlachty, cechowala sie wystawnym zyciem, patriotyzmem, uznaniem wlasnej wartosci I wyzszosci polski nad innymi naridami, teatralizacja zycia I idea o poswieceniu sie dla narodu

Kartezjusz

francuski filozof, matematyk. Przedstawia mysl racjonalizmu I uznaje pewnosc wlasnego myslenia za podstawe wiedzy, Szukal odpowiedzi na to jakie sa wlasciwosci Boga, duszy I ciala

Blaise Pascal

Filozof, glosil zasade rozdzialu miedzy rozumem I wiara. Twierdzil, ze teologia istnieje poza nauka I nie przynosi postepu bo nie dopuszcza rozumowania. Czlowiek nie moze pojac nieskonczonosci I rozumowo dowiesc istnienia Boga lub nieistnienja.

cogito ergo sum

mysle wiec jestem

zaklad Pascala

filozoficzny argument, wedlug ktorego lepiej wierzyc w Boga niz nie wierzyc(nic nie stracisz I mozesz wygrac zycie w niebie)

Tomasz Hobbes

filozof, stworzyl doktryne polityczna koncentrujaca sie na wprowadzeniu regul pokojowego wspolistnienia ludzi. Aby zapewnic pokoj, ludzie musza zrzec sie naturalnych praw I popedu I ustanowic suwerena

Baruch Spinoza

filozof, przedstawiciel racjonalizmu. Jego doktryne rozpatruje sie jako panteistyczna. Zaklada ona, ze istnieje jedna substancja budujaca wszechswiat, nieskonczona I wszechmocna. Moze byc zatem utozsamiona z Bogiem, tak jak on moze byc z przyroda

manieryzm

prad artystyczny poprzedzajacy barok ale wyraznje odmienny od renesasowych. Zrezygnowal z zasad harmonii, dazyl do wyrafinowania I ozdobnosci

marinizm

nurt poezji, twierdzi ze powinna glownje zadziwiqc czytelnika I go zaskakiwac niezwykloscia jezyka metafor I paradoksami.

rokoko

styl artystyczny cechujacy sie lekkoscia I wdziekiem

klasycyzm

zespol kierunkow artystycznych ktore nawuazuja do antyku

panteizm

doktryna filozoficzna zakladajaca ze jesli istnieje rzecz najdoskonaksza jako projected to musi byc prawdziwa. Nie mozna dokonac podzialu miedzy swiatem materialnym a duchowym. Bog zas tworzy jednosc z natura

sceptycyzm(Barok)

zaklada ze poznanie ludzkie nie jest w pelni wiarygodne I nie nalezy ufac zmyslom

naturalizm

stankwisko zakladajace ze rzeczywistosc I wszystkje zachodzace w niej zjawiska mozna wytlumaczyc za pomoca praw praw przyrody. Ludzke I spoleczenstwo to crescent natury

komizm

kategoria estetyczna, ktora ma na celu wywolac smiech u odbiorcy poprzez ukazanie sprzecznosci, kontrastu I absurdu. Za zrodlo komizmu uznano satysfakcje plynaca z poczucia wyzszosci wobec czyjegos niepowodzenia(ktore nie ma charakteru tragicznego)

anafora

powtorzenie wyrazu lub kilku na poczatek zdania

animizacja

metamorphosis, ktora polega na ozywieniu przedmiotow martwych, zajwisk, itd. nadajac im cechy ludzkie

antropomorfizacja

podobne do animizacji, przypisuje istotom ktore nie sa ludzmi cechy ludzi

antyteza,

polega na zestawieniu elementow na zasadzie kontrastu, przeciwienstwa

apostrofa

zwrot do osoby, Bóstwa, idei, czesto w formie wykrzyknikowej

epitet

wyraz okreslajacy rzeczownik

hiperbola

wyolbrzymienie czegos

oksymoron

polaczenie sprzecznych wyrazow, np zywy trup

onomatopeja

wyraz dzwiekonasladowczy

personifikacja

nadanie cech ludzkich przedmiotom lub pojecia czynjac z nich postac

peryfraza

omowienie, zastapienie slowa jego opisem

makaronizmy

wyrazy pochadzace z jezykow obcych

koncept

zaskakujacy pomysl, na ktorym opiera sie budowa utworu

oswiecenie ramy czasowe

europa: xviii w. do 1789 , polska: lata 80 xvii w. do 1789r.

prawo naturalne

pierwotny, niezbywalny zbior norm moralnych, wynikajacy z dobrej natury czlowieka

sensualizm

poglad, wedlug ktorego zmysly sa zrodlem poznania prawdziwego swiata(empiryzm uwaza ze jest to doswiadczenie)

utylitaryzm

ma 3 czesci(hedonism, agregacjonizm, konsekwencjalizm), twierdzi ze jestesmy zobowiozani(moralnie) do zrobienia tego, co wyprodukuje najwiecej sumy szcescia, czyli sumy szczescia minus cierpienia

wolterianizm

poglady Woltera, skladaja sie: z kryryki I osmieszania przesadow, fanatyzmu religijnego I zabobonu, odrzucaniu autorytetow(kosciola, wladzy absolutnej), idei tolerancji dla roznych postaw, racjonalizmu i deizmu

russoizm

przeciwstawienie sie ideom oswieceniowym, poglady jak: cywilizacja, I posted jest niemoralny, nauki I sztuki zniszczyly puerwotne, dobre obyczaje, najwazniejsza wartoscia jest prostota. Panujacy system sprzyja warstwom uprzywilejowanym, potrzebna zmiana

encyklopedysci

encyklopedia to dzielo, ktore bylo wydawane przez 20 lat, redaktorem byl Denis Diderot, z ktorym wspolpracowalo grono wybitnych uczonych I filozofow. Ich ambicja bylo uporzadkowanie wiedzy o swiecie

deizm

poglad, wedlug ktorego Bog istnieje jako stworca swiata(metafora wielkiego zegar mistrza) I zrodlo moralnosci. Odrzucal objawienia, bo jako stworca nie ingeruje w stworzony swiat

ateizm

odrzucenie idei istnienia Boga

libertynizm

nurt filozoficzny, glosil odrzucenie tradycyjnej obyczajowosci I zasad moralnych proponowanych przez religie, przyznajac czlowiekowi prawo do niczym nieograniczonej wolnosci.

sentymentalizm

kierunek w literaturze I sztuce, cechowal sie uczciwoscia I nastrojem. Zrodlem byla filozofia powrotu do natury Jean-Jacquesa Rosseau

bajka

utwor epicki, ma charakter dydaktyczny I pokazuje ludzkie postawy

sielanka

gatunek literatury pastoralnej, czyli przedstawiajacej zycie wsi I jej mieszkancow

powiastka filozoficzna

utwor majacy cechy eseju filozoficznego I opowiesci, ma na celu przedstawienie danej koncepcji moralnej lub filozofii

poemat heroikomiczny

utwor oparty na polaczeniu podnioslego stylu wypowiedzi z blaha tematyka, co tworzy efekt komiczny. Parodiuje eposy bohaterskie

powiesc edukacyjna

utwor epicki czerpiacy z doswiadczen powiastki fil., ukazuje ksztaltowanie sie swiatopoglodu bohatera od dziecinstwa az po doroslosc, pod wplywem otaczajacej rzeczywistosci

Ignacy Krasicki

autorotate Satyr, przedstawial polski klasycyzm

romantyzm, ramy epoki

europa: od 1789r. do wiosny ludow (1848r.) polska: od 1822(wydania ballad I romansow Mickiwicza) do 1864r. (upadku powstania styczniowego)

sonet

utwor poetycki, ma umyslny upload rymow i strof

irracjonalizm

poglad wedlug ktorego rzeczywistosci nie da sie poznac wylacznie rozumowo, wazniejsze sa pozarozumowe srodki poznawcze

Immanuel Kant

filozof oswieceniowy wywarl duzy wplyw na filozofie romantyzmu. Poznanie swiata jest subiektywne. Moralna teoria Kanta, uwaza ze postepowac powinno sie wedlug powszechnej zasady(imperatywu kategorycznego), np. nigdy nie traktuj osoby jako sam srodek

Fredrich Hegel

przedstawiciel idealizmu niemieckiego(obiektywnego), wedlug niego historia to rozwoj ducha swiata majacy na celu wolnosc. Sztuka to wyraz ducha absolutnego, tragizm to mechanizm dialektyczny napedzajacy rozwoj hiatorii

tragizm Friedricha Hegela

to starcie racji i ich zniszczenie, konczace sie synteza, czyli rozwiazaniem sporu

Friedrich Schlegel

poezja romantyczna to realizacja aktu tworczego i powielenie sztuki boskiej, jest efektem natchnienia geniuszu i intuicji artysty

Wilhelm Schelling

widzial w sztuce romantycznej zblizenie rzeczy sobie przeciwnych: tragizmu i komizmu, piekna i brzydoty...

poezja tyrtejska

ma na celu wzbudzenie milosci do ojczyzny, rozwijanie uczuc patriotycznych, niecheci do wroga. Celem jest zagrzewanie ludzi do walki i poswiecenia sie dla kraju

orientalizm

zainteresowanie sie kulturami wschodu i ich obyczajami, przyroda oraz filozofia

werteryzm

postawa cechujaca sie nadwrazliwoscia, bujna wyobraznia, nieszczesliwa miloscia, buntem wobec konwencji moralnych i obyczajowych oraz dazeniem do samozaglady

bajronizm

postawa romantyczna stworzona przez Georga Bayrona, cechuje sie samotnym przeciwstawieniem sie zlu otaczajacego swiata, indywidualizmem, tajemniczoscia i buntem(nawet zbrodniami)

wallenrodyzm

wzorzec postepowania, patriotyzm w czasie niewoli, odwołujący się do niegodnych sposobów walki. Wiązal się z poczuciem przekraczania granic moralnych

prometeizm

postawa poświęcenia się dla ludzkości, wyższej idei lub sprawy narodowej

mesjanizm

cierpienie narodu polskiego to doświadczenie zbawcze, Polska - Jezus, Car - Herod

kreacjonizm

(w sztuce i literaturze) dzieło artystyczne to swobodny wytwór wyobraźni autora, tworzący odrębną rzeczywistość

powiesc epistolarna

stworzona z listow

prowidencjalizm

Bog otacza świat stałą opieką

pozytywizm(realizm) ramy epoki

start: Europa-1855(druga polowa XIX wieku), Polska - 1864(upadek powstania styczniowego) koniec: koniec XIX wieku

agnostycyzm

Poznanie boga albo wiara i Niewiara są niemożliwe do zrobienia przez nasze ograniczone poznanie, powinniśmy skupiać się na naszej rzeczywistości, nie na metafizyce

darwinizm

teoria ewolucji organizmów zaklada ona że gatunki powstają za pomocą doboru naturalnego (selekcja), osobniki najlepsze przystosowane przezyja

determinizm

Pogląd filozoficzny głosi że człowiek nie ma wolnej woli a wszystkie zdarzenia są przyczynowo uwarunkowane przez wcześniejsze skutki, czyli przyrode

organicyzm

porównuje społeczeństwo do żywego organizmu, całość musi pracować aby całość mogła się rozwijać

ewolucjonizm

poglad H. Spencera oparty na teorii ewolucji Darwina zakłada że rzeczywistość przyrodnicza i społeczna podlega nieustannej ewolucji, społeczeństwo to organizm, czynnik selekcji i rozwoju to walka o byt

liberalizm

postawa filozoficzna i polityczna zaklada że nieskrępowany rozwój działalności jednostek (gospodarczy i polityczny) to źródła Postępu życia społecznego

marksizm

system poglądów K. Marksa i F. Englesa, obejmuje filozofię ekonomie i politykę, głosi rewolucyjna zmiane świata przez Proletariat. Celem jest powstanie spol. komunistycznego. Człowiek to wytwór natury i historii, rozwój przebiega według pojęcia walki klas